Zamek Szydłowieckich i Radziwiłłów

 

Renesansowy zamek otoczony fosą wzniesiono na sztucznie usypanej wyspie w rozlewisku rzeki Korzeniówki. Najstarsze ślady osadnictwa w tym miejscu datowane są na XIII w., kiedy prawdopodobnie istniało tu grodzisko z wałem ziemno-drewnianym, a opodal wieś służebna Szydłowiec. Ziemie te były wówczas domeną rodu Odrowążów. Pod koniec XIV w. Szydłowiec w drodze rodzinnych podziałów przypadł bocznej linii tego rodu, wywodzącej się z Chlewisk, a jej przedstawiciele — bracia Sławko i Jakub — od nazwy miejscowości przyjęli nazwisko Szydłowieckich.

Syn Jakuba — Stanisław, kasztelan radomski, starosta krakowski i marszałek dworu Kazimierza Jagiellończyka, w latach 1470-1480 na miejscu średniowiecznego grodu wzniósł murowany z kamienia gotycki zamek. Był to czterokondygnacyjny budynek zbudowany na planie prostokąta. W tym samym czasie powstała oskarpowana wieża bramna. Całość otoczono murem obronnym. Budynek był tynkowany z narożami malowanymi w szaro-niebieskie bonie. Na piętro wchodziło się z dziedzińca po drewnianych schodach zewnętrznych. Od strony fosy znajdowały się małe wykusze, używane jako miejsca ustępowe. Zbudowany przez Stanisława gotycki zamek zachował się w skrzydle północnym obecnego zamku.

Dalsze dzieje zamku związane są z Mikołajem Szydłowieckim, synem Stanisława, podskarbim wielkim koronnym, który latach 1515-1526 rozbudował rodową siedzibę do formy czworoboku zamkniętego murem kurtynowym. Rozbudowę przeprowadzono prawdopodobnie według planów Franciszka Della Lora, twórcy wawelskiego dziedzińca krużgankowego. Wspaniałość architektury, wystroju kamieniarsko-malarskiego i bogactwo wnętrz dorównywały najświetniejszym ówczesnym rezydencjom. Zamek z trzech stron zamku otoczono zwierzyńcem i ogrodami. Elewację wybudowanego w tym czasie skrzydła wschodniego zamku i podwyższonej wieży obiegał czerwono- -niebieski gzyms oraz fryz w formie plecionki z rozetami, wykonany w technice sgraffita. Dekoracja sgraffitowa wypełniała też trójkątne szczyty tego skrzydła. Naroża budynków miały malowane bonie, okna otrzymały kamienne obramienia o bogatych profilach i krzyżowych podziałach. Zewnętrznej okazałości wczesnorenesansowej rezydencji odpowiadały wnętrza wyposażone w profilowane portale, belkowo-kasetonowe stropy, malowane fryzy, piece z wielobarwnych kafli pokrytych dekoracją geometrycznoroślinną i posadzki ułożone z kwadratowych, dwubarwnych płytek ceramicznych.

Autorstwo polichromii przypisuje się malarzom zatrudnianym przez Szydłowieckich: Stanisławowi Samostrzelnikowi i znanemu tylko z imienia Piotrowi. Pierwszy jest prawdopodobnie autorem fryzów w skrzydle północnym. W komnacie na trzeciej kondygnacji namalował fryz zawierający herby rodzinne Mikołaja Szydłowieckiego (Jastrzębiec i Sulima) — na tarczach w kolistych obramieniach pary delfinów podtrzymujące koronę — oraz rozety i ornamenty roślinne. Inny fryz — z uskrzydlonych główek aniołków w koronie, liści i motywów ro- ślinno-architektonicznych — obiegał wielką salę na najwyższej kondygnacji. Natomiast malarz Piotr, sprowadzony z Królewca do Polski, w 1526 r. namalował przypuszczalnie zachowany we fragmentach fryz w skrzydle wschodnim: arkadki na kolumienkach z pespektywami renesansowych ogrodów.

W roku 1532 po bezpotomnej śmierci Mikołaja dziedzicem Szydłowca i zamku został jego starszy brat Krzysztof — kanclerz wielki koronny, a następnie jego najmłodsza córka Elżbieta, która w 1548 r. została żoną Mikołaja Radziwiłła „Czarnego”. Szydłowiec do 1800 r. stał się własnością litewskiego rodu, tworząc z przyległymi terenami od 1553 r. Hrabstwo Szydłowieckie. Radziwiłłowie, mimo iż mieszkali w Nieświeżu, dbali także o Szydłowiec. Remont i przebudowę zamku przeprowadzili Mikołaj Krzysztof „Sierotka” Radziwiłł i Albrycht Władysław Radziwiłł. Od strony dziedzińca dostawiono wieżyczkę z klatką schodową (do dziś używaną) i dzięki temu zmieniono komunikację w najstarszej części zamku, a przez narożne ganki uzyskano połączenie ze skrzydłem wschodnim. Reprezentacyjny charakter tego skrzydła podkreślono piętrową loggią między wieżyczkami. W narożnikach budynku wzniesiono pseudobastiony, które na poziomie drugiego piętra pełniły rolę tarasów widokowych. Usunięto wówczas renesansowe piece, stropy oraz malowane fryzy. Zwieńczeniem remontu był monumentalny portal wejściowy (obecnie w skrzydle wschodnim od strony dziedzińca) w formie arkady z parą kolumn po bokach. W bogato rzeźbionym kartuszu herbowym podtrzymywanym przez lwy, na tarczy z orłem radziwiłłowskim wykuto herby Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła: Trąby (Radziwiłłów), Odrowąż (matki Mikołaja, Elżbiety Szydłowieckiej) — herb otoczony uskrzydlonym smokiem pożerającym własny ogon, Tarnawa (babki macierzystej) i Dąbrowa (babki ojczystej). W kaplicy zamkowej dodano dekoracje sztukatorskie o motywie serc w układzie promienistym. Funkcję reprezentacyjną pełniło skrzydło wschodnie zamku. Na parterze po prawej stronie środkowej sieni usytuowano wielką salę ze sklepieniem wspartym na filarze, której odpowiadała na piętrze komnata z kominkiem zdobionym herbem Radziwiłłów, na najwyższej kondygnacji mieściły się prywatne apartamenty. Prawdopodobnie w tym czasie zbudowano nowe, trzykondygnacyjne skrzydło zachodnie.

Prace remontowe zamku rozpoczęte jeszcze w XVI w. trwały do roku 1629, co poświadcza tablica dodana do portalu głównego przez Albrychta Władysława. Kolejni właściciele wzbogacili też otoczenie zamku. W zwierzyńcu, rozciągającym się na wschód i południowy zachód po obu stronach fosy, postawiono rzeźby z szydłowieckiego piaskowca. Były to figury: fauna grającego na syrindze i tańczącej muzy oraz istniejąca do dziś rzeźba Heraklesa walczącego z Anteuszem (obecnie w parku dworskim w Orońsku). Z zespołem zamkowym związane są też dwie kamienne rzeźby rycerzy w zbrojach i mitrach książęcych, przedstawiające prawdopodobnie Zygmunta Karola Radziwiłła, kawalera Zakonu Maltańskiego (1591-1643), i jego młodszego brata Aleksandra Ludwika (1594-1654); wkrótce po konserwacji wrócą na teren zamku.

Ostatnia właścicielka zamku, Anna z Zamoyskich Sapieżyna, kupiła dobra szydłowieckie na publicznej licytacji w 1802 r. i na nowo urządziła jego wnętrza. Powstała wtedy empirowa dekoracja saloniku na drugim piętrze skrzydła wschodniego w formie panneau w obramieniach z wieńców laurowych, wypełnionych motywami pejzażowymi (supraporty, medalion) oraz zwisami laurowymi. Księżna Anna zadbała o malownicze otoczenie siedziby. Do zamku przez fosę prowadził most na palach, w środku wygięty w górę; wyspę zamkową obiegał wał ziemny obsadzony drzewami owocowymi. Między zamkiem a miastem powstał ogród spacerowy o charakterze krajobrazowo-romantycznym, zwany angielskim.

W roku 1828 księżna sprzedała dobra szydłowieckie skarbowi Królestwa Polskiego. Zamek, niszczejący od lat 30. XIX w., zamieniono na Skład Zbożowy Dzierżawcy Dóbr Rządowych. W latach 60. XIX w. przejęli go w wieczystą dzierżawę Stumpfowie, znana rodzina przemysłowców. Następnie zamek przeszedł na własność Maurycego Engemanna, który urządził w nim skład piwa. W czasie II wojny światowej wpisał się w tragiczną historię polskich Żydów, gdyż na dziedzińcu gromadzono ich przed wywiezieniem do Treblinki. Odbudowa zamku po wojnie nastąpiła w latach 60. XX w. Ponowna renowacja została przeprowadzona w latach 2013-2014. W zamku mieści się dziś Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych i Szydłowieckie Centrum Kultury — Zamek.